• Co trzeba wiedzieć o specyficznych trudnościach w uczeniu się czytania i pisania?

• Typy dysleksji

• Objawy dysleksji

• Dysleksja a trudności występujące w nauce innych przedmiotów szkolnych

Co trzeba wiedzieć o specyficznych trudnościach w uczeniu się czytania i pisania?

Dysleksja rozwojowa to specyficzne trudności w nauce czytania i pisania.

Określenie specyficzne wskazuje na wąski zakres tego zjawiska. Występują one pomimo dobrej sprawności intelektualnej, posiadanej wiedzy i umiejętności rozwiązywania problemów, przy odpowiednim poziomie motywacji do nauki i ćwiczeń.

Najnowsza definicja dysleksji została opublikowana w 1994 roku przez Towarzystwo Dysleksji im. Ortona (USA). Brzmi ona: „Dysleksja jest jednym z wielu różnych rodzajów trudności w uczeniu się. Jest specyficznym zaburzeniem językowym, uwarunkowanym konstytucjonalnie. Charakteryzuje się trudnościami w dekodowaniu pojedynczych słów, co najczęściej odzwierciedla niewystarczające zdolności przetwarzania fonologicznego. Trudności w dekodowaniu pojedynczych słów są zazwyczaj niewspółmierne do wieku życia oraz innych zdolności poznawczych i umiejętności szkolnych; trudności te nie są wynikiem ogólnego zaburzenia rozwoju, ani zaburzeń sensorycznych. Dysleksja przejawia się różnorodnymi trudnościami w odniesieniu do różnych form komunikacji językowej; często oprócz trudności w czytaniu, dodatkowo pojawiają się poważne trudności w opanowaniu sprawności w zakresie czynności pisania i poprawnej pisowni”.

Podstawowe pojęcia związane z dysleksją rozwojową:

dysleksja – specyficzne trudności w czytaniu (wąskie ujęcie), pojecie to może być też używane dla określenia całego zespołu zaburzeń

dysortografia – specyficzne trudności w opanowaniu poprawnej pisowni

dysgrafia – trudności w opanowaniu poprawnej formy graficznej pisma

głęboka dysleksja rozwojowa – według prof. M. Bogdanowicz brak jest szczegółowej charakterystyki tych zaburzeń. Podstawowe kryterium ich rozpoznania to: poziom czytania elementarnego (kl. II) i nieosiągnięcie czytania biegłego lub opóźnienie o 3 – 4 lata w zakresie sprawności czytania. Istotne zaburzenia w czytaniu na ogół występują w połączeniu ze znacznymi problemami w pisaniu – poprawność pisowni, konstruowanie wypowiedzi pisemnych, błędy interpunkcyjne i stylistyczne.

ryzyko dysleksji – objawy nieharmonijnego rozwoju psychoruchowego dziecka, sygnalizujące możliwość wystąpienia dysleksji rozwojowej

Symptomy problemów w czytaniu i pisaniu zauważane są dopiero u dzieci w okresie nauczania początkowego, a powinny być dostrzeżone przez nauczyciela w klasie "0". Na początku okresu przedszkolnego można już stwierdzić objawy, które cechują dzieci "ryzyka dysleksji" (temu zjawisku poświęcona jest książka prof. Marty Bogdanowicz pod tytułem Ryzyko dysleksji - problem i diagnozowanie; w oparciu o badania prof. Bogdanowicz powstał program Skala Ryzyka Dysleksji).

Wiek przedszkolny (3-5 lat):

• opóźniony rozwój mowy;

• słabe umiejętności językowe: trudności z wypowiadaniem złożonych wyrazów, zapamiętywaniem nazw, budowaniem wypowiedzi;

• opóźniony rozwój ruchowy;

• mała sprawność ruchowa i koordynacja ruchów podczas czynności samoobsługowych, rysowania czy zabaw ruchowych.

Klasa "0" (6-7 lat):

• wadliwa wymowa, błędy gramatyczne;

• trudności z zapamiętaniem wiersza czy piosenki;

• trudności z różnicowaniem głosek podobnych (zaburzenia słuchu fonemowego) oraz z wydzielaniem z wyrazów sylab i głosek i z ich syntetyzowaniem (zaburzenia analizy i syntezy głoskowej i sylabowej);

• niechęć do rysowania, trudności z odtwarzaniem wzorów graficznych i szlaczków;

• niechęć do układanek;

• oburęczność, mylenie prawej i lewej ręki, trudności z używaniem określeń: prawo –lewo, nad – pod itp.;

• trudności w nauce czytania.

Wiek szkolny (powyżej 7-go roku życia):

• trudności z zapamiętaniem nazw, nazwisk (przekręcanie), szeregów nazw (dni tygodnia, miesiące), z zapamiętaniem tabliczki mnożenia, dat, szeregów cyfrowych (numery telefonu) błędne zapisywanie liczb wielocyfrowych;

• brzydkie pismo, niezdarny rysunek;

• trudności z opanowaniem poprawnej pisowni (w tym błędy ortograficzne):

  • mylenie liter podobnych pod względem kształtu (p-b-d-g, l-t-ł, m-n, w-u);

  • mylenie liter odpowiadających głoskom podobnym fonetycznie (d-t, z-s, w-f);

  • opuszczanie, dodawanie, przestawianie liter.

Typy dysleksji

Niektórzy autorzy wyróżniają następujące typy dysleksji:

• dysleksja typu słuchowego – manifestująca się zaburzeniami percepcji i pamięci słuchowej dźwięków mowy, w powiązaniu z zaburzeniami funkcji językowych

• dysleksja typu wzrokowego – uwarunkowana zaburzeniami percepcji i pamięci wzrokowej w połączeniu z zaburzeniami koordynacji wzrokowo – ruchowej i wzrokowo – przestrzennej

• dysleksja integracyjna – poszczególne funkcje nie wykazują odchyleń od normy, ale zaburzona jest ich koordynacja, według M. Bogdanowicz występują zaburzenia integracji percepcyjno – motorycznej

• dysleksja typu mieszanego – to zarówno zaburzenia percepcji i pamięci słuchowej, jak i percepcji i pamięci wzrokowej oraz wyobraźni przestrzennej.

Objawy dysleksji

1. Zaburzenia analizy i syntezy wzrokowej – trudności w:

czytaniu – mylenie liter o podobnym kształcie, opuszczanie liter, sylab, wyrazów, zniekształcanie końcówek wyrazów, wolne tempo czytania

pisaniu – pomijanie znaków diakrytycznych (kropek, ogonków, kresek), mylenie liter podobnych pod względem graficznym, opuszczanie liter lub cząstek wyrazów, liczne błędy ortograficzne

wypowiadaniu się – ubogi opis obrazka, mała liczba szczegółów, trudności w wyszukiwaniu braków, różnic i podobieństw

rysowaniu – problemy z odwzorowaniem figur geometrycznych, znaków graficznych, cyfr, rysunki ubogie

2. Zaburzenia analizy i syntezy słuchowej – trudności w:

czytaniu – długo utrzymujące się literowanie, kłopoty z syntezą dźwięków, nie uwzględnianie znaków przestankowych, opuszczanie liter, sylab, mylenie wyrazów o podobnym brzmieniu, trudności w zrozumieniu przeczytanej treści

wypowiadaniu się – ubogie słownictwo, zniekształcanie wyrazów mało znanych, agramatyzmy, opóźnienia, zaburzenia mowy

3. Zaburzenia sfery ruchowej:

• obniżony poziom graficzny prac, niestaranne pismo, niekształtne litery, wykraczanie poza liniaturę

• niesprawność manualna – trudności w rysowaniu, malowaniu, utrzymaniu narzędzia pisania

• zaburzenia procesu lateralizacji

• powolne ruchy, mało precyzyjne, duże napięcie mięśniowe.

Dysleksja a trudności występujące w nauce innych przedmiotów szkolnych

Oprócz problemów w nauce języków obcych, w których istnieje mała zgodność pisowni i dźwiękowej postaci wyrazów, osoby z dysleksją mogą również napotykać na trudności w innych przedmiotach szkolnych:

• matematyka – trudności z rozwiązywaniem zadań tekstowych; odczytanie i zrozumienie treści zadania, arytmetyka; mylenie cyfr podobnych graficznie, niezamierzona zmiana kolejności cyfr w liczbach, kłopot z zapamiętaniem tabliczki mnożenia, geometria; brak wyobraźni przestrzennej oraz trudności w zapamiętywaniu kształtu figur i kątów, zmiany kierunku w rysunkach

• geografia – kłopoty w posługiwaniu się mapą; odczytywanie mapy, orientacja na mapie, zapamiętywanie kierunków na mapie, problemy w obliczaniu długości i szerokości geograficznej

• historia – trudności w prawidłowym odtwarzaniu dat, chronologii wydarzeń

• wychowanie fizyczne – brak orientacji w schemacie własnego ciała, nieumiejętność prawidłowego wykonywania poleceń

• technika – kłopoty z majsterkowaniem, lepieniem, wycinaniem, szyciem

• inne – mogą występować trudności ze zrozumieniem dłuższych instrukcji nauczyciela na wszystkich przedmiotach.

Trzeba jednak podkreślić, że przy stosowaniu odpowiednich ćwiczeń powyższe kłopoty można stopniowo przezwyciężać.

Pamiętajmy jednak, że każde dziecko ma innego rodzaju problemy w czytaniu i pisaniu i wymaga stosowania indywidualnych metod pracy.

Opracowano na podstawie:

1. M. Bogdanowicz, O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu – odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli, Lublin 1994.

2. M. Bogdanowicz, Integracja percepcyjno – motoryczna. Teoria, diagnoza, terapia, Warszawa 2000.

3. W. Brejnak, T. Opolska, R. Ponczek, O dysleksji czyli specyficznych trudnościach w nauce, Biblioteczka Reformy. Warszawa 1999.

4. M. Dąbrowska, Moje dziecko jest dyslektykiem. Poradnik i informator dla rodziców i wychowawców, Warszawa 2003.

5. J. Mickiewicz, Jedynka z ortografii? Rozpoznawanie dysleksji, dysortografii i dysgrafii w starszym wieku szkolnym, Toruń 1996.